آرمان جاویدان

اعاده حيثيت

به لحاظ اجتماعي هر کسی که با اقدام خود موجب زیان ديگري شود و از حيث مادي يا معنوي به وي خسارت وارد کند، بايد در چارچوب ضابطه سببيت ( نقش مباشر يا مسبب) خسارات وارده را جبران کند. اين يک اصل اجتماعي است که به تدريج در قوانين موضوعي کشورها اثر گذاشته است و با پروا به آن ضمانت اجراهاي مدني و کيفري متنوعي براي تضمين حقوق از دست رفته اشخاص زيان ديده پيش بيني شده است که يکي از اين ضمانت اجراها اعاده حيثيت است. اين اصطلاح به مفهوم اعاده يا بازگرداندن وضع افراد از باب تنزل حيثيت و موقعيت اجتماعي ناشي از طرح شکايت ناروا به حالت پیشین است. به گزاره روشن تر با اين اقدام کوشش مي شود که آبروي از دست رفته شخص در افکار عمومي يا در جمع خاص به صورت مجدد احيا شود و با اثبات بي گناهي وي موقعيت اجتماعي زيان ديده به حالت اوليه برگردد. در مجموع اعاده حيثيت بيشتر ناظر به برگشت اعتبار معنوي شخص از راه قانوني است. قانونگذار در بیشتر کشورها روش هاي مختلفي را براي آن پيش بيني کرده است که نخستین روش انتشار حکم بي گناهي اشخاص از راه رسانه ها و شيوه هايي است که بتواند پيام اين حکم را به آگاهی همگان مردم برساند.

دومين سازوکار، پیگرد شخص مفتري است؛ يعني شخصي که با طرح شکايت ناراستین باعث هتک حيثيت اشخاص شده است. او فردي را متهم به ارتکاب جرمي کرده است که پس از رسيدگي قضايي روشن مي شود بي گناه است. بنابراين با اثبات سوءنيت شاکي و اينکه وي قصد زیانرسانی به ديگري داشته است، افترا زننده به مجازات جرم افترا محکوم مي شود. اين هنجاری است که در بیشتر کشورهاي جهان ساري و صادق است.

اعاده حيثيت در زندگي اجتماعي

اعاده حيثيت در زندگي اجتماعي داراي مفهومي ملموس تر از دانش حقوق است. اصولا اعاده حيثيت در زندگي اجتماعي فهم پذیرتر و داراي ظهور بیرونی بارزتري است، چراکه اعاده حيثيت شامل اقداماتي دال بر اعلام و انتشار بي گناهي فرد از اتهام منتسبه ، بطلان ادعاي شاکي و اثبات تندرستی رفتاري مشتکي عنه يا تکی که از او شکايت شده است، مي شود. در قانون به منظور تقويت اين وضع مقرر شده است که بجز انتشار بي گناهي شخص از راه جرايد، رسانه ها و روزنامه ها، مي توان تک شاکي را نيز به عنوان مفتري تعقيب و به مجازات قانوني محکوم کرد. البته اگر شخصي با نشر اکاذيب در جمع يا از راه رسانه ها از ديگري هتک حيثيت و آبرو کند، بزه ديده مي تواند به عنوان نشر اکاذيب او را تعقيب و در نتيجه به همگان اعلام کند که مطالبي که اين شخص به صورت نادرست براي هتک حيثيت او در جمع يا در نزد مقامات اعلام کرده، دروغ بوده است و مجازات نشردهنده اکاذيب ثابت مي کند که منتشر کننده اطلاعات نادرست مجرم است.

تفاوت اعاده حيثيت با اعاده حقوق اجتماعي

در قانون مجازات اسلامي شخصي که محکوم شده است در شرايط خاصي مشمول محروميت هاي اجتماعي مي شود، اما با گذشت زمان معيني اين محروميت ها از میان مي رود.  اعاده حيثيت در دانش حقوق و در مفاهيم اجتماعي در واقع مربوط به افرادي مي شود که مرتکب جرم نشده و بي گناهند و بي گناهي آنها نيز اثبات شده است. به عبارت ديگر موضوع اعاده حيثيت در خصوص مجرمان مطرح نمي شود. درباره مجرمان وضعيت ديگري پيش مي آيد؛ وضعيتي که از آن تحت عنوان اعاده حقوق اجتماعي ياد مي شود. قانونگذار ارتکاب برخي از جرايم را موجب محروميت مرتکبان آنها از حقوق اجتماعي دانسته است؛ محروميتي که با گذشت مدت زمان مشخص از ارتکاب جرم يا اجراي مجازات از مجرم زدوده مي شود. به عبارت ديگر مجرماني که به دليل ارتکاب جرايم خاص از حقوق اجتماعي خود محروم شده اند با گذشت زمان خاصي مجددا داراي همان حقوق از دست رفته خواهند شد؛ بنابراين در اينجا اعاده حيثيت به آن معنايي که پیشتر مورد توضيح جای گرفت مفهوم پيدا نمي کند، بلکه حالت ديگري تحت عنوان اعاده حقوق اجتماعي مطرح مي شود.

طرح شکايت افترا

کساني که قرباني طرح شکايت واهي شده اند و حيثيت آنها لکه دار شده است، معمولا به دنبال راهي هستند که به بهترين روش ممکن حيثيت خود را احيا کنند و افترازننده را به سزاي عمل خود برسانند. چنين شخصي مي تواند با طرح شکايت افترا عليه شخصي که اين شکايت غيرقانوني را مطرح کرده است، براي اعاده حيثيت خود تلاش کند. يعني تک پس از اثبات بي گناهي خود مي تواند طبق ماده 697 قانون مجازات اسلامي به عنوان مفتري شخص شاکي را تعقيب کند. معمولا در اين خصوص شخص با طرح شکايت افترا به دادسرا، تقاضاي تعقيب، تحقيق و محکوميت مفتري(افترا زننده) را مي کند. در همين راستا مفتري احضار مي شود و دفاعيات خود را ارايه مي دهد؛ اما در صورت با اثبات سوء نيت وي، کيفرخواست صادر و پرونده براي رسيدگي به اتهام مربوط به دادگاه عمومي جزايي ارسال مي شود.

اعاده حيثيت در قانون جديد مجازات اسلامي

در قانون مجازات اسلامي مصوب 1370 مجازات ها به 5 دسته حدود، قصاص، ديات، تعزيرات و کيفرهاي بازدارنده بخش شده بودند. در قانون نوین، بخش آخر مجازات ها (يعني مجازات هاي بازدارنده) حذف شد و سه بخش حدود، قصاص و ديات نيز آبشخور تغيير و بازبيني جای گرفت. با وجود اين اتفاقات در بخش تعزيرات تحولي صورت نگرفت و از آنجا که اعاده حيثيت در بخش تعزيرات پيش بيني شده است . براي اعاده حيثيت شخصي که با طرح شکايت واهي اعتبار او در جمع خويشان و آشنايان لکه دار شده است، دو راه وجود دارد. اولين راه طرح شکايت افتراست. در صورتي که رخداد اين جرم ثابت شود، مفتري که شکايت واهي مطرح کرده است مجازات خواهد شد و بدين ترتيب حيثيت لکه دار شده شهروندان جبران مي شود. اما راهکار ديگري که براي جبران خسارت چنين اشخاصي وجود دارد، جبران خسارت معنوي آنهاست. در ماده 1 قانون مسئوليت مدني تاکيد شده است: هركس بدون مجوز قانوني عمدا يا در نتيجه بي احتياطي به جان يا سلامتي يا مال يا آزادي يا حيثيت يا شهرت تجارتي يا به هر حق ديگر كه به موجب قانون براي افراد ايجاد گرديده، لطمه اي وارد نمايد كه موجب زیان مادي يا معنوي ديگري شود مسئول جبران خسارت ناشي از عمل خود است.

چنانکه دانسته است زیان معنوي به صراحت در اين ماده از قانون مسئوليت مدني قابل جبران اعلام شده است و اين ماده مي تواند مستندي براي دادگاه ها باشد تا با صدور راي به جبران خسارت معنوي وارد شده به شهروندان، از آنها در برابر طرح شکايت هاي واهي و بدون پشتوانه پشتیبانی شود.