آرمان جاویدان

روشن نمایی :

 در ویرایش این نوشته،  ما از نسک (کتاب) «پارسی بگوییم، تازی نگوییم» ، برای سره نویسی واژه های تازی به پارسی بهره گرفته ایم.

در کرانه پانزده کیلومتری شمال مهاباد و در جنوب روستای اگریقاش (اگریگاش) اثر تاریخی و سترگ " فقره قا " یا « فه خریگاه » ( به چم جایگاه فره ) جای دارد. فخریگاه دیرینگی ای بسیار کهن دارد و شوند ساخت این آرامگاه یا دخمه به چبود کرامند بودن این کوه از نگر پیرامونی واستراتژیکی برزن آن از نگر دینی بوده است . چون این دخمه در روستای کنونی اگریقاش یا آگری گـَـش (Agriygash ) که در زبان ایرانی کردی به چم آتش همیشه فروزان است، احتمال می رود آن زمان یکی از آتشکده های بزرگ و کرامند زمانه در آن برزن پایدار بوده باشد. برخی داستانگری می کنند که این آتشکده تا پیش از لشکرکشی اسکندر و یا زمان اسلام ، آتش آن همیشه روشن بود. 
برخی باستانشناسان می گویند این گور را پیوند دار به پدر هوخشتره می باشد که در جنگ با آشوریها آیینمرگ شد و پسرش وی را در این برزن که احتمال می رود زمانی شهری بزرگی با دشت حاصلخیز بوده بخاک سپرد و راه پدر را ادامه داد و به کامیابی ای که آرزوی امپراتوری ایران بود دست یافت. اين آرامگاه داراي چهار ستون سنگي، دو پله، سه گور، و بلندی آن از دامنه كوه 5/3 متر مي‌باشد. مورخان ساخت اين بنا را میان سالهاي 660 تا 840 پیش از ميلاد دانسته‌اند و گريشمن باستانشناس نامور بناي مزبور را پیونددار به آرامگاه يكي از شاهزادگان ماد به نام فراورتيش پدر دياكو نخستیناولين پادشاه ماد مي‌داند. هرودوت، مورخ يوناني مي‌گويد: اين شاهزاده در سال 653 پیش از ميلاد در نبرد با آشوريان كشته شده و در اين برزن خاکسپاری گرديده است. ساكنين برزن رودرروی باور مورخين مي‌گويند: اين دخمه بزرگ كه در دل كوه كنده شده، زمانی اقامتگاه فرهاد بوده و اين شیفته شوريده مدت زماني كه در اين برزن اقامت داشته و به ياد شیفته، سنگ تراشی هایی كرده و احتمالاً فقره‌قا سرواژه فرهادگاه مي‌باشد. 
فه قره قا، فَخریگاه 
مادها بر این باور بودند که خداوند برای نخستین بار به چهره فروغی از کوه بر گونه بشر نمود کرده است و برکاتش را بر بشر پایین فرستاد ( رودها را روان کرد و کشاورزی و دامپروری را شدنی ساخت ) و دوباره به دل کوه رفت و به همین شوند مادها شاهان خود را برای بازگشت به سوی خداوند در دل کوه خاکسپاری می نمودند. آنان برای اینکه شاه در آرامگاه خویش از فروغ و روشنایی که یکی از نمادهای پدیداری خداوند بود ، بهرهمند شود دخمه را رو به نیمروز و آفتاب می ساختند ، همچنین این کوه بیشتر به رودخانه ای مشرف بود تا نمادهای دینی بیشتر جلوهگر شوند. این همسانی را می توان در دخمه های دوران ماد به روشنی دید. این اثر با دو بخش تاریخی " برده کنته " و " دریاس " دقیقا سه گوشی را تشکیل می دهد که یک کنج آن فقره قاست.سنگ خود از لایه های رسوبی آهکی تشکیل شده. در بلندی 30/5 متر از لب ایوان تا پایین ترین بخش که به دامنه کوه می رسد و در دل آن " فقره قا " با ابعاد 6در6 متر جای گرفته است. در درون از دو بخش با بلندی 50 سانتیمتری تشکیل شده است.بخش شمالی آن ساخته از دو پله ورودی و دو ستون با بلندی 10/2 متر است که در انتهای سوی باختری این بخش آرامگاهی که در آن دوران برزن خاکسپاری جنازه شاهان و بزرگان ماد بوده با ابعاد 65/2در40/1 متر و ژرفای یک متر در سوی خاوری و دو آرامگاه کوچکتر به ابعاد برابرمتساوی90/0 در40/1 و ژرفای یک متر هستی دارند. بلندی این بخش از آسمانه تا کف 10/2 متر است. بخش دوم آن با بلندی 2/60 متر پایینتر از بخش شمالی جای دارد، دارای دو ستون و دقیقا رو به نیمروزجنوب است. ته ستونها نخست می نمایاند که با ته ستونهای آرامگاه آناهیتا همسانی داشته باشد و شیوه بسان ساخت یونانی را در یاد زنده می کند، ویک با اندک باریک بینی ویژه شده میگردد که این ستونها نه از نگر چونی و نه از نگر چیستی سنجش پذیر با ستونهای آناهیتای کنگاور نیست و خود ویژه شده ساختاری بسیار کهنتری است. ته پایه های ستونها که به دیس پرهون است و هرچه بالاتر می آید کلفتی آن کوچکتر می شود، 80/1 متر می یاشد که در بالا به 65/1 متر کاستی می یابد. دو پله در سوی چپ ایوان جای دارند که پهنای پله بالایی 35 سانتیمتر و بلندی آن 15 سانتیمتر است. 
یکی از مشخصات ویچرت (اصلی) آرامگاهی مادی چگونگی ساختار آنها بر سنگ ها و نمای بیرونشان که رو به نیمروز است می باشد. باستانشناسان و پژوهشگران بسیاری از این اثر دیدن نموده و تالیفاتی در این آبشخور دارند .نمونه وار دیاکونوف درباره ی آن می نویسد: 
شمالی ترین آرامگاه مادی فخریک (فقره قا) در مانای باستانی و نزدیک شهر ویران است که جلوخان ندارد و آسمانه ساده سنگی آنرا ، چند ستون نگاه می دارد و ظاهرا برزنی بوده است برای گذاشتن پیکر ها. تعیین تاریخ این آرامگاه دشوار است ولی تشریفات خاکسپاری در آن بالکل با مراسمی که پیشتر در برزن گرداگرد دریاچه ارومیه متداول بوده واگردانی (تفاوت) دارد و تاریخی کهن تر از سده هفتم پیش از میلاد می دارد. 
گیرشمن آن را پیونددار به آرامگاه یک شاهزاده مانایی می داند، هرتسفلد و ... باورمندند که آرامگاه مادی است. در فهرست سازه های تاریخی زیر" دخمه مادی فقره گاه " چنین می خوانیم: در نزدیکی مهاباد دخمه ای از زمان ماد می باشد، این دخمه سنگی دو طبقه که شامل چهار ستون سنگی و چند متر است، در بلندی جای دارد. از نگر سنگ تراشی و ستون بندی از شمار آرامگاه های کرامند دوره ماد است.(550-708 پیش از میلاد) 
با پروا به بازجست های یاد شده تقریبا دیگر می توان گفت که این اثر باشکوه یادگار دوران مجد و بزرگی امپراتوری ایرانی ماد می باشد. خود امپراتوری ماد ترکیب شده از شکوهمندی گذشته تمدن های پیشرفته مانایی- گیلزانی- گوتی- زاموایی و کاسی می باشد که بیشترین سهم را تمدن ایرانی مانایی در بر داشته است. 
آثار همسان بسیاری در منطقه زیر چیرگی این امپراتوری در نزدیکی سلیمانیه در دره شهر زورکنار دهکده سورداش به نامهای " قیزقاپان " و " کوروکیچ " همچنین در نزدیکی شهر صحنه بر سر راه همدان- کرمانشاه نیز آرامگاه " دکان داود " در سه کیلومتری نیمروز خاوری سرپل ذهاب که همگی رو به نیمروز و بر فراز سنگی ساخته شده اند هستی دارند. هم اکنون بیشتر نزدیک به پیشامد خانه هایی که در این منطقه ساخته شده اند به ویژه خانه های سنتی برای دریافت فروغ زمستانی که به چبود گردش جابجایی زمین در نیمروز در واپسین کرانه نیمروزی جای میگیرد رو به نیمروز هستند که چگونگی سرزمینی منطقه را از گذشته های دور باز می تابانند. آثار ویرانی جوی طی سده های متمادی در این یادگار شکوهمند پدیده آمده که از آن جمله آسمانه سازه را شامل می شود. آب و ذوب برفهای زمستانی به تدریج از بخش بالایی رسوخ کرده شکافی در انتهای سویمت راست پدیدار نموده و به آهستگی آنرا سست و ناتوان کرده که در آینده احتمال فروریختگی دارد. همچنین ستون نخستین از سوی خاوری نیز اندکی ویران گردیده است.