روشن نمایی :
در ویرایش این نوشته، ما از نسک (کتاب) «پارسی بگوییم، تازی نگوییم» ، برای سره نویسی واژه های تازی به پارسی بهره گرفته ایم.
گوی زمین از سه بخش ویچرت(اصلی) ساخته شده است:
1- هسته زمین (آبگون)
ماده [1] های گداخته ای با گرمای 6000 درجه سانتیگراد که برابر گرمای روی خورشید است.
2- گوشته زمین (نیمه دِج(جامد) و خمیری)
ماده [2] های سازنده آن مانند آهن ، منیزییم ، کلسیم و ... داغ و نیمه خمیری هستند و هر چه از هسته زمین دورتر می شوند از گرمایشان کاسته می شود.
3- پوسته زمین (دِج(جامد))
نازک ترین بخش زمین است که همه جانداران روی آن می زیند و تنها یک درصد از گنجایش زمین را در بر می گیرد.
اگر بخواهیم گوی زمین رابه تخم مرغ همسان کنیم ، هسته، "زرده" است، گوشته، "سفیده" و پوسته، "پوست" تخم مرغ.
پوسته دِج(جامد) زمین ، یکدست نیست بلکه از برگه های بزرگ و گوناگون سنگ ساخته شده است که مانند تکه های ناهمگون یک پازل ، روی زمین را پوشانده اند.
گسل
زیرِ زمین بسیار داغ است و همین داغی رَون(باعث) شده است که همواره در جنبیدن باشد. جنبیدن های زیر زمین ، روی سنگ های بزرگ روی زمین هَنایش(تاثیر) می گذارد و رَون(باعث) جنبیدن همیشگی و گاه شکستگی آنها می شود.
سنگ ها به دیسه برگه های در کنار هم جای گرفته اند . جایی که سنگ ها به هم می رسند "گسل" نام دارد.
گاهی فشارهای درون زمین ، رَون(باعث) می شود لایه های سنگ ها تکان بخورند و لبه های آنها به هم ساییده شود . این ساییدگی گاه سِتانی(افقی) است و گاهی ستونی(عمودی). گاه نیز سنگ ها دچار شکستگی های نوین می شوند. انرژی برآمده از این جنبیدن ها، بر روی زمین لرزش خواهد بود که به آن، "زمین لرزه" می گوییم.
ریشتر
آنگاه که زمین می لرزد ، دستگاه های لرزه نگار که افزارمند(مجهز) به پاندول های ویژه ای هستند ، پُرکار می شوند. سختی جنبیدن پاندول به همراه فرمول های ویژه ای که در این زمینه هست ، نشانگر نیرومندی زمین لرزه است . نیروی زمین لرزه را با سنجه ای به نام "ریشتر" می شناسیم چون نخستین کسی که آن را شناسایی کرد و به دیگران شناساند، دانشمندی آمریکایی به نام "چارلز فرانسیس ریشتر" بود که در 1985 در گذشته است.
زیر 2 ریشتر :
سهش ناپذیر(غیر قابل احساس) از سوی انسان است. تنها با دستگاه یادنوشت(ثبت) می شود. میلیون ها بار در سال در گوی زمین رخ می دهد.
2 تا 3 ریشتر :
بیشتر انسان ها توانا به سهُش آن نیستند . چیزهای آویخته تکان اندکی خواهند خورد . سالانه 300 هزار زمین لرزه 2 تا 3 ریشتری در گوی زمین رخ می دهد.
3 تا 4 ریشتر :
هنگامیکه در خانه اید، می سهید(احساس می کنید) یک کامیون سنگین از پشت دیوار خانه می گذرد. سالانه 49 هزار بار در جهان رخ می دهد.
4 تا 5 ریشتر :
بیشتر مردم آن را می سهند(احساس می کنند) . چیزهایی که در ساختمان هست خواهند لرزید . در و پنجره ها باز و بسته می شوند . بِکارا (معمولا) کشته ندارد مگر تک هایی که دچار بیم شده اند و در گریختن آسیب می بینند . 6300 بار در سال رخ می دهد.
5 تا 6 ریشتر :
همه مردم آن را می سهند(احساس می کنند). کمدها و چیزهای سنگین درون خانه تکان می خورند . کنترل خودرو در رانندگی سخت می شود . خانه های سست فرو می ریزند و شماری زیر آوار می مانند . در جهان سالانه 800 بار رخ می دهد.
6 تا 7 ریشتر :
ساختمان هایی که در برابر زمین لرزه پایدار نیستند فرو می ریزند . برخی ساختمان های پایدار نیز دچار آسیب هایی می شوند و کشته هایی به بار می آورند.
7 تا 8 ریشتر :
بیشتر ساختمان ها فرو خواهند ریخت. ناگریز ساختمان های پاد زمین لرزه(ضد زلزله) هم ویرانی هایی را بر خواهند تافت. کشته های انسانی گسترده است و به شُوند(دلیل) فروریختن آوار در گذرگاه ها ، یاری رسانی دشوار خواهد بود . سیستمهای پرستایان(خدمات) شهری مانند لوله کشی آب و گاز و نیز برق بُریده می شوند و ناگریز شاید دارد آتش سوزی هم رخ دهد. سالانه کرانه 18 زمین لرزه 7 تا 8 ریشتری در جهان رخ می دهد.
8 تا 10 ریشتر :
ویرانی آزگار ، کشتار گسترده و دگر دیسه شدن همیشگی جای زمین لرزه . اگر آتشدان(کانون) زمین لرزه در دریا و اقیانوس باشد ، سونامی رخ خواهد داد و شهرهای کرانه دریاها را نابود خواهد کرد. کمتر روی میدهد.
10 ریشتری :
تا کنون یادنوشت(ثبت) نشده است ولی دانشمندان ژاپنی می گویند پیشامد آن در 10 هزار سال آینده شدنی است که اگر بیاید ، همه زمین یک ساعت خواهد لرزید و بخش سترگ خشکی ها زیر آب می روند و آزگارا نابود خواهند شد.
* پروا کنید که هر یک یگان(واحد) که زمین لرزه نیرومندتر می شود ، نیروی ویرانگری آن فرایازی(تصاعدی) بالا می رود (که تا 31 برابر هم گفته اند). به همین شُوند است که زمین لرزه 2 ریشتری نیرومندی کمتر از کافتگی(انفجار) 45 کیلوگرم تی ان تی دارد ، ولی زمین لرزه 7 تا 8 ریشتری ، برابر کافتگی 100 بمب هیدروژنی انرژی آزاد می کند.
ژرفای زمین لرزه
جایی که تکان سنگ ها رخ می دهد ، هر چه به روی زمین نزدیک تر باشد ، ژرفای زمین لرزه کمتر و ویتنگ(خطر) آن بیشتر است . آنچه درباره درباره توان ویرانگری زمین لرزه گفتیم ، بربسته به زمین لرزه هایی هست که نزدیک رویه زمین رخ می دهند . بنابر این شاید زمین لرزه ای به نیروی 7 ریشتر در ژرفای 300 کیلومتری زمین رخ دهد و ویرانگر نباشد ولی زمین لرزه 5.5 ریشتری در ژرفای 1 کیلومتری، مرگبار باشد. ژرفای زمین لرزه را به سه بخش پخش می کنند:
1- زمین لرزه های ژرف
بیش از 300 کیلومتر از روی زمین واخیده(فاصله) دارند.
2- زمین لرزه های میانگین
میان 60 تا 300 کیلومتر
3- زمین لرزه های کم ژرفا :
کمتر از 60 کیلومتر
افزون بر ژرفای زمین لرزه ، پرسمان هایی همچون نهاد(جنس) خاک ، دوری و نزدیکی به گسل ، شیب رویه و ... در برگماشت(تعیین) نیروی ویرانگری یک زمین لرزه ، هنایا هستند(موثرند).
1 ماتک (ماتک واژه ای پهلوی است که به تازی رفته و آنان ماتک را ماده خواندندش.)
2 ماتک (ماتک واژه ای پهلوی است که به تازی رفته و آنان ماتک را ماده خواندندش.)
این وبگاه با پرهیز از هرگونه پرسمان های سیاسی ، تنها به پرسمان های تاریخی ، فراهمادی و فرهنگی می پردازد و نه به پرسمان های سیاسی اندر می شود و نه دلبستگی ای به اندر شدن به آن دارد. سیاست و کارهای سیاسی کار ما نیست.