آرمان جاویدان

کردی و جایگاه آن به گونه زبان

مینورسکی در آثار خود به خوبی نشان می دهد که زبان کردی آزگارا جدای از زبان فارسی است. ژان دو مرگان مُکیس(تاکید) می کند که کُردی گویشی از فارسی نیست بلکه خود یک زبان ویژه ایرانی و خواهر زبان فارسی و ناگریز شاید دیرین تر از آن باشد. فریدریک مولر بیان می دارد که "زبان ایرانی کُردی به هیچ روی از زبان ایرانی فارسی برگرفته نشده است. با اینکه از لحاظ دستوری و آواشناختی همسانی هایی دارند ویک زبان ایرانی کردی دارای ویژگی های منحصر به تکی است که در دیگر زبان های ایرانی دیده نمی شود". سیدنی سیمیس می گوید "زبان ایرانی ِکُردی از زبان ایرانی فارسی کهن تر است و سنگ نبشته های بیستون به آن نوشته شده است".

نگاهی گذرا به نسک های دستور زبان، واگردانی های(تفاوتهای) آشکار دو زبان ایرانی ُکردی کرمانجی و فارسی را روشن می سازد (1):

• در کُردی کرمانجی هر واژه (جاندار یا ناجاندار) الزاما مذکر یا مونث است، در حالی که در فارسی چنین نیست.
• در کُردی کرمانجی برای زمان های کنون و گذشته دو نوع ضمیر کننده آزگارا واگردان بکار می رود در حالی که در فارسی تنها یک گونه ضمیر کننده هستی دارد.
• در کردی کرمانجی زمان های مجهول با ترکیبات صرفی فعل "آمدن" ساخته می شوند در حالی که در فارسی با فعل "شدن" بدست می آید.      
• در کردی کرمانجی قید مکان پس از فعل می آید ویک در فارسی پیش از آن.          
• در کردی کرمانجی نام صرف می شود ویک در فارسی چنین حالتی هستی ندارد.

زبان کردی یکی از اندامهای خانواده زبانهای هند و اروپایی و از آنِ زبانهای ایرانی است. سه زبان از زبانهای ایرانی به سرسخن زبان رسمی هم اکنون در چهار کشور بکار گرفته می‌شوند. این زبان‌های ایرانی گزاره اند از :

زبان ایرانی فارسی در ایران و تاجیکستان و خراسان(افغانستان)

زبان ایرانی پشتو در خراسان(افغانستان)

زبان ایرانی کُردی در عراق ، سوریه ، ترکیه و خود ایران

زبان کردی به طیفی از گویش‌ها / زبان‌هایی گفته می‌شود که ایرانی تباران کُرد هم اینک با آن سخن می‌گویند. زبان کُردی بیشتر در بخشهایی از ایران، عراق، سوریه و ترکیه آبشخور بکارگیری جای میگیرد. همچنین جمعیت ایرانی تباران کرد نشسته در روسیه و جمهوری های آسیای میانه پرواپذیر است (2). در یک طرح خوانشی مجله میانکشوری(بین المللی)Le français dans le monde بر شالوده مدل جاذبه ای، 88 زبان نخست جهانرا مشخص کرده است که جایگاه سی و یکم زبان ایرانی کُردی در خور پروا است. در این فهرست انگلیسی، فرانسوی و اسپانیایی در جایگاههای نخست تا سوم جای گرفته اند، عربی هفتم بوده است .(3).

اکنون نسک ها، مجلات، روزنامه ها و سایتهای پرشماری به زبان ایرانی کُردی پراکنده می شوند و آثار پرشماری از زبان های دیگر به زبان ایرانی کردی برگردان شده است. در میان همه زبانهای جهان تنها 50 زبان هستی دارد که بیش از ده میلیون گوینده دارد . (4).

نخستین روزنامه کردی با نام "کردستان" در سال ۱۸۹۸ در قاهره به چاپ رسیده است (5) و دیرین ترین نسک کردی نیز "مصحف رش" یا "کتاب سیاه" است که در سده 13 میلادی به رشته نگارش در آمده است. زبان ایرانیِ کُردی در دانشگاههای کردستان عراق و برخی دانشگاههای اروپایی تا برش دکترا آموزانده می گردد (6).

زبان ایرانی کردی گویشهای پرشماری دارد که از نگر زبانشناسی گاه به هم نزدیک و گاه از هم دورند، ویک(اما) از نگاه جمعیتی بیشتر ایرانی تباران کرد با یکی از دو گویش کرمانجی و سورانی سخن می‌گویند. زبان گویشوران کرمانجی و سورانی برای یکدیگر فهم پذیر نیست . واگردانی دستوری و واژگانی بزرگی میان سورانی و کرمانجی هستی دارد به گونه‌ای که شمار بسیاری از زبانشناسان این دو را دو زبان جداگانه ایرانی به شمار می‌آورند (7).

سورانی خود گویش های پرشماری دارد و بیشتر در شهرهای مهاباد، سقز و سنندج در ایران و سلیمانیه، اربیل و کرکوک در عراق گفتگو می شود. از سوی دیگر کرانه 80 درصد کُرد زبانان جهان به گویش کرمانجی سخن می گویند (8). کرمانجی در سرتاسر کردستان ترکیه، کردستان سوریه، بخشی از کردستان عراق و استانهای آذربایجان باختری و اپاختر(شمال) خراسان در ایران و روسیه و کشورهای آسیای میانه کاربرد دارد. براستی این زبان تنها گویشی از کردی است که در هر همه بخشهای کردنشین، گفتگو می شود. کرمانجی سرشتی دیرین تر و ویچرت تر(اصلی تر) را به دیگر گویش‌های کُردی نگهداشته کرده است و همانند آنها دستخوش دگرگونی نشده است (9).

زبان کُردی در عراق زبان رسمی است. در ترکیه، کاربرد کُردی کرانه دار شده است و در سوریه این کرانه داری ها بیشتر است. در ایران برابر قانون اساسی، آموزش به زبان ایرانی کُردی کرانه ای ندارد چرا که زبان کُردی خود یک زبان ایرانیست و کُردها نیز خود، از ایرانی ترین ایرانیانند.

سرچشمه ها و پی نوشت ها:

1- بلو، ژویس (1387)، دستور زبان کردی کرمانجی، علی بلخکانلو مشکوه الدینی ، مهدی (1386)، دستور زبان فارسی، دانشگاه فردوسی مشهد

2- در سال 2008، واگیف گرایف کنسول روسیه در هه ولیر (اربیل) تایید کرده است که در روسیه 2 میلیون و720 هزار کرد به عنوان شهروند روسی زندگی می کنند (کرد نیوز). goo.gl/0biI7

3- Le français dans le monde ، سال 2008، شماره 355 – goo.gl/O86mH

4- محمد اوزون در سال 2001، برنده جایزه تورگونی سگرشتد و شیخ موس داختکین در سال 2007 برنده جایزه مالارمه از فرانسه شده اند.

5- قریشی، کاوه (1389)، صد و دوازده سال مطبوعات در کردستان، سایت روز آنلاین با استناد به سعید مرادیان، فهرستگان یک قرن مطبوعات مناطق کردنشین، انستیتو فرهنگی کردستان، چاپ نخست، تهران 1386
goo.gl/rugoJ
goo.gl/FttWp

6- جایگاه آموزش زبان ایرانی کردی در دانشگاههای اروپایی goo.gl/DVVZS

7- کرمانجی و سورانی دو زبان جدا goo.gl/VWLwf

8- گویشوران زبان کرمانجی بیشتر است. goo.gl/77Hnd

9- کردی سورانی از زبانهای فارسی، عربی یا آرامی (Neo-Aramaic) هنایش پذیرفته است. goo.gl/C3r6s