نظر فروغی درباره تاریخ ایران
افشار ، ایرج
نظر فروغی درباره تاریخ ایران - ایرج افشار - یغما سال بیست و سوم تیر 1349 شماره 4 (پیاپی 262)
شرحی که در زیر چاپ میشود کاغذی است از محمد علی فروغی(ذکاء الملک)که از استانبول به شادروان محمد قزوینی در سال 1928 میلادی نوشته و سواد ماشین شده آن در اختیار شادروان سید حسن تقیزاده بوده است. آن را به یاد آن سه دانشمند فقید برای درج به مجله یغماپیشکش میکنم . ایرج افشار
سواد کاغذ آقای ذکاء الملک از اسلامبول در جواب استفساری که آقای میرزا محمد خان قزوینی از ایشان در باره تالیف تاریخی برای ایران نموده بودند - وارده در 14 آوریل 1928
در باب تألیف تاریخ ایران نظر آقای اعتماد الدوله چیست نمیدانم شاید هم شخصا نظر خاصی اتخاذ نکرده باشند و بناشان بر این باشد که برای سرکار یا بنده واگذار کنند در هر حال بعقیده بنده این کار خوب لازمی است و من خود همیشه در این فکر بودهام اما گرفتاریهای بی معنی من تاکنون نگذاشته است برای اجرای این نیت فکری بکنم. اتفاقا در همین ایام بخاطرم گذشت که چه خوب بود بنده و سرکار مجال پیدا میکردیم و مشترکا به تصنیف یک تاریخ ایران میپرداختیم و اگر میتوانستیم برای تسریع و تسهیل امر بعضی جوابهای قابل از قبیل میرزا عباسخان اقبال و آقای مجتبی مینوی که فعلا غیر از این دو نفر هم کسی را نمیشناسم کمک میگرفتیم. غرض این است که بنده آرزوی این کار را همیشه داشته و دارم ، اما اولا وقت و فرصت لازم دارد ، ثانیا مخارج برای فراهم کردن اسباب کار . در هرحال اگر من سرم به بالینی قرار گرفت یعنی در یک نقطه مقیم شوم و شغلم بقدری شاغل نباشد که از اوقات عمر نتوانم به مصرف کار تفننی برسانم حاضرم هرقدر ممکن شود در این کار شرکت کنم که کتابی در تاریخ ایران با معلومات حالیه و موادی که سرکار جمعآوری نمودهاید با روح و شیوه و سلیقه که امروز دانشمندان دنیا در تاریخنویسی دارند تألیف شود و شرکت بنده هم ممکن است بطریق تحریر و انشاء و جمعآوری و تنظیم موادی باشد که سایر همکاران فراهم میکنند و هم خودم ممکن است بقدر مقدور در تهیهء مواد دخیل باشم . اما عقیده بنده در باب کم و کیف آن تألیف:
اولا اقسام نهائی را چه از طرف اجمال و چه از طرف تفصیل نفی می کنم یعنی نه به قدری مقدماتی باشد که فقط به درد مدارس ابتدائی یا مراحل اول مدارس متوسطه بخورد که این قسم را نوشتهایم و اگر بخواهیم تجدید کنیم و بهبودی دهیم حاجت باین تفاصیل نیست و نهچنان مطول و مفصل باشد مثل تاریخ فرانسه که امثال میشله و ارنست لاویس و هانری مارتن نوشتهاند چه آنهم از عهده ما خارج است ، زیرا که اولا عمر ما وفا نمی کند ، ثانیا مواد آن حاضر نیست و بعقیده من قبل از آنکه کسی اقدام به چنان تألیفی بخواهد بکند باید مدت زمانی دوایر دولتی یا مجامع علمی مقدمات فراهم سازند در همه ولایات گردش کنند و مواد تاریخ ایران را از نوشتجات و اسناد و آثار جمعآوری نمایند و در لغات و رسوم و آداب و عقاید و کیفیات جغرافیائی و نژادی اخلاقی و مذهبی و غیره تحقیقات و مطالعات بعمل آوردند بلکه این تحقیقات و مطالعات را به ولایات مجاور ایران نیز بسط دهند و ضمنا کاوشهای زیرزمینی هم تکمیل شود ، چون این کارها یک اندازه صورت گرفت پس از پنجاه یا صد سال شاید یک نفر یا چند نفر بتوانند تاریخ ایران کامل مفصلی تألیف کنند.
از این دو قسم یعنی حد اعلای اجمال و غایت قصوای تفصیل که صرفنظر کنیم در درجات متوسطه که مقدور و بعقیده مقنضی است باز دو قسم را در نظر بگیریم یکی باندازه که بکار محصلین مدارس عالیه یا مراحل آخری مدارس متوسطه بخورد دیگری آنکه نظر به محصلین نداشته باشیم و بخواهیم آنچه امروزه با وسایل موجوده که بران مقتدریم در بقیه عمری که ممکن است برای ما مانده باشد صورت دهیم . این دو قسم هرکدام محسناتی دارد و شایسته اقدام است بنده شخصا هردو قسم را اگر میسر شود ترجیح میدهم اما از قسم اول هم ابا ندارم چون امید به انجام آن بیشتر است.
قسم دوم مدت زیاد میخواهد و تحدید آن زمانا و کما و حجما مشکل است و اگر بآن اقدام بکنیم باید بر خود مخمر کنیم که اگر عمر ما وفا نکرد ناقص بماند و ظهوری نکند آنرا هم دو طریق ممکن است صورت داد یکی آنکه بخواهیم در عقاید و آرایی که اختیار میکنیم مباحثه و استدلال کنیم و اسناد و مأخذ بدست بدهیم البته این قسم خیلی مفصل و مطولتر میشود و وقت زیادتر لازم دارد . قسم دیگر اینکه در مباحثه و استدلال و ذکر مأخذ و اسناد بقدر حد ضرورت اکتفا شود و در اینصورت آنچه از حالا میتوان تخمین زد که ممکن است محل شبهه هم باشد گمان میکنم اگر مثل کتب مطبوعه اوقاف گیب چاپ کنند سه هزار صفحه از صفحات آن کتاب بشود.
اگر قسم اول را اختیار کنیم بین یکهزار و دو هزار صفحه از آن صفحات خواهد شد.
مدت تألیف آنهم بسته است با وقاتی که شخص بتواند بمصرف آن برساند وعده همکارانی که داشته باشیم . در هرحال گمانم این است که چهار پنج سال کمتر نشود بلکه عقیدهام این است که اگر در پنج سال تألیف آن انجام بگیرد خوبست و اما اگر این خیال جدی شد و بخواهیم بکنیم لازم است که اول با یکدیگر ملاقات کنیم و مفصلا باهم طرح بریزیم و کم و کیف و تقسیم کار و وسایل و غیره را بسنجیم و قرارمدار بدهیم و اگر بشود که چنین کاری بکنیم تصور میکنم که بتوانیم اثر نفیسی بیادگار بگذاریم بلکه عقیدهام این است که اگر وزارت معارف و دولت هم درصدد برنیایند و خودمان بتوانیم بکنیم خیلی خوبست اما آیا روزگار خواهد گذاشت؟
این وبگاه با پرهیز از هرگونه پرسمان های سیاسی ، تنها به پرسمان های تاریخی ، فراهمادی و فرهنگی می پردازد و نه به پرسمان های سیاسی اندر می شود و نه دلبستگی ای به اندر شدن به آن دارد. سیاست و کارهای سیاسی کار ما نیست.