آرمان جاویدان

مکتوب تاریخی از میرزا آقا خان نوری

افشار، ایرج

مکتوب تاریخی از میرزا آقا خان نوری - ایرج افشار - یغما سال دوازدهم اسفند 1338 شماره 12 (پیاپی 140)

اخیرا کتابخانه دانشکده حقوق توانست چند مجموعه محتوی خطابها و مکاتبات و اسناد و اوراق و نوشته‏هایی از دوران سلطنت ناصر الدین‏شاه را که ظاهرا در تصرف مرحوم عبد الحسین هژیر بوده است بوسیله یکی از کتابفروشان طهران‏ خریداری کند . در میان آنها مجموعه‏ای است حاوی 306 خطاب و مکتوب به احتشام الدوله‏ (خانلر میرزا) والی و حکمران لرستان و بروجرد و عربستان‏1و بختیاری که‏ در یک مجلد صحافی شده است. 2اغلب مکتوبات دستورها و نوشته‏های‏ اعتماد الدوله نوری و چند مکتوب از آن میرزا جعفر خان مشیر الدوله مأمور تعیین‏ حدود میان ایران و عثمانی و چند دستور العمل هم از میرزا تقی خان امیر کبیر است.

خطابهای ناصر الدین شاه از شماره 24 شروع و به 306 ختم میشود . تمام‏ این خطابها و مکتوبات در سالهای 1267-1275 تحریر و صادر شده است . چند مکتوب ازین میان خطاب به جلال الدین میرزا حاکم بروجرد است. سند شماره 77 از این مجموعه در خصوص جنگ محمره است و بمناسبت آنکه‏ میرزا آقا خان خود در حاشیه آن مطالبی تند و صریح در خصوص وضع جنگ و خصوصیت انگلیسها نوشته واجد اهمیت خاصی است. فعلا متن این سند در اینجا بچاپ میرسد و امیدست به طبع اسناد دیگر این مجموعه نیز توفیق یابد.

فدایت شوم امروز که چهارم شهر ربیع الثانی است چاپاری با کمال تعجیل‏ از طرف بغداد وارد دربار همایون گردید . پاکتی از مقرب الحضرة الخاقانیه میرزا ابراهیم‏ خان آورد،مراسله از لارد کلارندن وزیر امور خارجه انگلیس در جوف آن بود . سواد آنرا باسواد کاغذ کارپرداز بغداد عاجلا خدمت نوّاب والا قلمی و ارسال نمود . از مضامین آنها مستحضر خواهید گشت که دولت انگلیس اعلام جنگ نموده است‏ و امروز و فرداست که صدای توپ از طرف آنها بلند خواهد شد.لازم آمد برای‏ استحضار و دستور العمل والا بنویسید:

(1)-اطلاق عربستان در آن عهد برای خوزستان بوده است.

(2)-یک جلد دیگر هم از اوراق و اسناد متعلق به احتشام الدوله در میان همین مجموعه هست و بیشتر حاوی نوشته‏های مربوط به دوران حکمرانی اصفهان اوست.

اولا باید بجز نواب والا احدی از مضمون نوشته بنده و مراسله لارد کلارندن‏ مطلع نشود.

ثانیا سرکار والا محض وصول این کاغذ فورا حرکت فرموده به محمّره روانه‏ شوند و به هر یک از سرکرده‏های خود اطلاع بدهند که مترصد منازعه و مستعد مدافعه باشند و همچنین محافظت سمت بهبهان را که بنوّاب مؤیّد الدوله دور دست است‏ و برای سرکار والا دسترس میباشد با کمال مراقبت رعایت خواهید کرد که منظور عمدهء انگلیسها گرفتن محمره و آن نقاط است و بتأییدات خداوند متعال و طالع فیروزی‏ مطالع سرکار اعلیحضرت قوی شوکت اقدس همایون شاهنشاهی خلد اللّه ملکه و سلطانه‏ و ازحسن مواظبت و حراست و کفایت و انتظام امر نواب والا امیدوارم کارهای محمره‏ و نظامات آن حوالی چنان منتظم و مضبوط باشد که هیچوقت راه رخنه به آنجاها پیدا نشود . سابقا دستور العمل‏های کافیه برای سرکار والا صادر شده است . دیگر از باطن شریعت غرّا و با محامد غیرت و مراقبت و حمیت نواب والا ضرور تفصیل نیست.

البته فی الفور حرکت نموده غافل نخواهید بود و در محمّره اسباب دفاع و محاربه را بطورهای خوب فراهم خواهید آورد و علی التعاقب بدار الخلافة الباهره‏ و کرمان و فارس گذارشات (کذا) را خواهید نوشت و از همه‏جا نیز برای شما احوالات‏ خواهد رسید.

هنگام ظهور جوهر ذاتی و محاسن آگاهی و ارادت و مراقبت نواب والاست . در تمهیدات حفظ نظامات دولتی و ملتی که نتیجه نوشتجات سابقه دستور العملهای‏ وافیه باسلوب خوب و از روی غیرت هویدا و آشکارا شود توکل به خدا کرده بهیچوجه‏ واهمه و احتیاط نخواهید کرد که انشاء اللّه تعالی اقبال دولت اسلام و توجه صاحب شریعت‏ و ملت کمال قوت دارد و هرگز، به نصرت و فتح ایزدی ، دولت و ملت اسلام مغلوب کفر نخواهد شد.

لیکن بجهت استحضار شما می‏نویسم تا از طرف آنها اقدام به خالی کردن توپ و محاربه نشود و از جانب قشون ایران نباید مبادرت و سبقت بشود . مگر اینکه در جای‏ خودشان آماده و مستعد باشند ، به محض اینکه از آنطرف اقدام به محاربه شد از طرف شما به فضل اللّه تعالی جواب داده شود و اسباب دفاع و جواب دادن بخصم از همه جهت‏ حاضر و مهیّا باشد و بهیچوجه انشاء اللّه تعالی غفلت نشود . فی پنجم ربیع الثانی 1273.

حاشیه بخط میرزا آقا خان

فدایت شوم در کاغذ انگلیس البته ملاحظه خواهید کرد مرا وزیر شریر نوشته است و بی‏اعتنائی کرده . جواب کاغذ مرا وزیر انگلیس به وزیر دول خارجه‏ نوشته است ، بقول خودش قطع مراوده با بنده کرده است . خلاصه نوّاب اشرف والا باید چنان آثار غیرت و شجاعت بایشان بنماید که تا دامن محشر یادگار بماند . انشاء اللّه‏ در زیر سایه شاهنشاه وقت آن است مرحمتها و نمک شاهنشاه را بخود حلال کنید و غیرت‏ خود را در ایران بیادگار بگذارید . بخدا نقلی...1عجب اصراری دارند در گرفتن‏ و نگاه داشتن محمره ، میگویند محمره...2دست آدمی باشد مثل اسلامبول است(!) فکر خود باشید ، انگلیسی و تزویر و شیطنت انگلیسی شوخی نیست ، از جاسوس‏ و خبرچی و حتی گدا و قورخانه خود کمال احتیاط و اهتمام را بفرمائید . اردوی‏ جنگ بیک خبر تمام می‏شود.

(در پشت مکتوب دو سجع مهر از میرزا آقا خان هست ، یکی پشت تاریخ مکتوب و دیگری‏ در انتهای خط خود میرزا آقا خان).

(1 و 2) این کلمات خوانده نشد . از میان رجال عهد ناصری وی انصافا بد خط بوده است.