آرمان جاویدان

یاشار تبریزلی

بسیاری از کاربران تاربست های(شبکه‌های) فراهمادی(اجتماعی) از خود می‌پرسند که فیسبوک و توییتر و واتس‌اپ هزینه کلان خود را از کجا بدست می آورند؟ پاسخ این پرسش بسیار ساده است: از راه خدمات کالایی به نام کاربر ! در راستینگی کاربران تاربست های فراهمادی هزینه بکارگیری خدمات این تاربست ها را با شنوادان(اطلاعات) خود می‌پردازند . شنوادانی که به فردید(منظور) رسانید(تبلیغ) آماژمند(هدفمند) بکار گرفته و در بسیاری از هنگامها آبشخور(مورد) به کار گیری بد جای می‌گیرند. باشندگی(حضور) در جهان مجازی را شاید بتوان به زندگی در خانه‌ای شیشه‌ای همانند کرد. کاربر به‌ویژه در تاربست های فراهمادی ، شنوادان بسیاری از خودش هویدا می‌‌کند . شنوادانی که شاید تک تک‌شان دربردارنده هیچ ارزش ویژه ای نباشند، اما رویهمرفته آنها دگر به یک "بانک شنوادانی" ارزشمندی می‌شود.

هرچه باشندگی(حضور) و پرکاری(فعالیت) کاربر در تاربست های فراهمادی گسترده‌تر باشد، شنوادانی که از خودش پراکنده می‌کند، بیشتر خواهد بود. کاربر باید بداند که پس از پراکندن شنوادان خود بر روی تاربست های فراهمادی ، به این شنوادان ویژگی همگانی داده است . شنوادانی که کاربر از خود برجای می‌گذارد در چند رویه ذخیره می‌شوند. شنوادان پایه و همگانی دربردارنده نام، نشانی ، ایمیل و سالمه(تاریخ) زادروز می‌شوند. ویک شنوادان تکمیلی هم زاست(تولید) می‌شوند، از جمله اینکه این کاربر مشخصا با چه کسانی و به چه میزانی در تماس و بستگی(ارتباط) است؟ شنوادانی که تاربست های فراهمادی از کاربران و هموندان خود گردآوری می‌کنند با یکدیگر واگردانی(تفاوت) دارند. نمونه وار، فیس‌بوک به فردید به کارگیری آماژمند( هدفمند) رسانیدهای(تبلیغاتی) شنوادانی دیگر کاربر را نیز ضبط می‌کند. از آن نمونه‌اند: جنیست، سن، برزن(محل) زندگی، شنوادان سخت‌افزاری همچون به کارگیری کامپیوتر یا تلفن‌هوشمند و همچنین پرکاری های کاربر بر روی فیس‌بوک و از جمله آبشخورهایی(مواردی) است که کاربر بازجستی(مطلبی) را به هنبازی(شراکت) گذاشته و یا اینکه کاربر کدام زمینه را پسندیده و کدام برگه ها را به لیست دلبستگی های خود افزوده است.

از آن گذشته، تاربست های فراهمادی پس از ارزیابی این شنوادان کاربران را ناگریز دسته‌بندی نیز می‌کنند . نمونه وار شماری را در بخش بربست(مرتبط) به کسانی می‌گذارد که از میهن خود دور هستند و شماری را در بخش کسانی که به پی در پی در رهنوردی هستند. بدیهی است که چنین شنوادانی برای رسانید آماژمند می‌توانند بسیار سودمند باشند. شنوادانی که کاربران در تاربست های فراهمادی از خودشان به جا می‌گذارند با شنوادانی که باشندگی اینترنتی او پدیدار می‌کند، تکمیل می‌شوند. در راستینگی(واقعیت) ، کاربر به دو شیوه شنوادان انبوه زاست(تولید) می‌کند. نخست از راه ساختن "کوکی‌ها" و دیگری از راه "شناسایی یگانه" یا single sign on. هر برگه ای که کاربر فرا می‌خواند، بر روی مروگر وب او زاست(تولید) (Cookies) کوکی می‌کند. هستی این کوکی‌ها کار وب‌گردی را آسان می‌کند و از این دید برای کاربر سودمند است و از سوی دیگر ، همین کوکی‌ها شنوادان ثبت‌شده‌ای هستند که می‌توانند آبشخور به کارگیری بد(سوءاستفاده( هکرها شوند.

به کارگیری از روش "شناسایی یگانه" نیز این برتری را دارد که کاربر پس از درایند(ورود) نمونه وار به فیس‌بوک با همان نام کاربری و نام راز (اسم‌رمز) می‌تواند از امکانات تاربست های دیگر نیز بهره گیرد . ویک(اما)، همین روش رَون(باعث) می‌شود که نشانی ایمیل کاربر و همچنین لیست دوستان او دسترسی پذیر شوند. بسیاری از کاربران با کلیک بر یک لینک ناشناس امکان دسترسی هکرها به کدهای پنهان کامپیوتری خود را فراهم می‌آورند. آن‌ها پس از دریافت این کدها می‌توانند به سادگی به سیستم کاربر ویروس وارد کرده و شنوادان بسیاری و از جمله شنوادان بانکی ‌آن‌ها را به چنگ آورند. از این‌رو سفارش می‌شود که کاربر پیش از کلیک روی لینک دریافتی، در سوی چپ و پایین مرورگر وب خود لینک پنهان پشت آن را ببیند کند. تنها چنانچه لینک آشنا بود ، باید بر روی آن کلیک کرد. افزون بر این پاک کردن پی در پی کوکی‌ها و گزدن گزینه‌های موجود در تنظیمات تاربست ها و از جمله برگماشت(تعیین) رویه دسترسی به شنوادان حساب کاربری نیز می‌تواند از خطرات احتمالی بکاهد.

برنامه نویسی شی گرا یا Object Oriented Programming که به صورت OOP هم نوشته می شود، یک الگوی برنامه نویسی است. زبانهای مبتنی بر شی گرایی، گونه ای واگردان از زبان ها، نسبت به زبان های برنامه نویسی پروسیجری  (procedural programming languages) دیرین (مانند زبان C و پاسکال (Pascal) و ...) هستند. در این نوشته می خواهیم به پرسشهایی زیر به زبان ساده پاسخ می دهیم :

• کلاس (Class) چیست؟
• شی یا آبجکت (Object) چیست؟
• نمونه (instance) چیست؟
• ویژگی (attribute) چیست؟
• متد (Method) چیست؟
• کپسوله سازی (Encapsulation) یعنی چه؟
• وراثت (Inheritance) یعنی چه؟

در برنامه نویسی شی گرا (OOP) بخش های برنامه نویسی بصورت شی هایی در نظر گرفته می شوند که با هم در ارتباط هستند و در این رابطه اقدام به تعریف کلاس هایی می کنند که اشیاء بر مبنای آن تعریف می شوند.

کلاس (Class) چیست؟

کلاس (Class) در واقع یک الگو و یک قالب کلی برای تعریف کردن اشیاء است.  بعبارت دیگر، کلاس ها در واقع موجودیتی ندارند و خود آنها شی (آبجکت  Object) نیستند ، بلکه در واقع یک الگو هستند که اشیاء بر اساس آن ساخته می شوند. نمونه وار در زندگی روزمره شما انسان های واگردانی می بینید. از دید برنامه نویسی نمونه وار مهرداد، شهرام ، مهردخت، آتوسا و ... هرکدام جزء کلاس (Class) انسان ها به حساب می آیند. چیم "انسان" یک الگو از موجودی زنده را برمی گمارد که دارای ویژگی های خاصی است (ویژگی هایی که باعث می شود شما واگران انسان را با دیگر موجودات فرایافت کنید). نمونه دیگر، شما می توانید کلاسی به نام "اتومبیل" را در نگر بگیرید ! کلاس اتومبیل برگمارنده یک وسیله نقلیه است که دارای برخی ویژگی ها است (نمونه وار چرخ دارد، بر روی زمین می جنبد، جعبه دنده دارد ، فرمان دارد ، موتور دارد و ...).  پس همانگونه که گفته شد، کلاس ها در واقع موجودیتی ندارند، بلکه یک الگو هستند که برگمارنده اشیاء است.

شی یا آبجکت (Object) چیست؟

شی، شی است! به ماناک چیز. اگر بخواهیم با نمونه های بالا پیش برویم ، باید بگویم که هریک از افراد (در نمونه پیشین مهرداد ، شهرام ، مهردخت ، آتوسا و ...) در واقع یک شی هستند که از روی کلاس (الگوی تعریف شده) انسان ایجاد شده اند. پس شی یا آبجکت (Object) در واقع یک موجودیت است (چیزی که وجود دارد نه تنها یک تعریف) که از روی کلاس (الگوی تعریف شده) ساخته می شود و دارای ویژگی های ویژه به خودش است. نمونه وار : موهای مهرداد صاف است. قد شهرام بلند است و ...)

در نمونه دوم هم هر گونه اتومبیل ، یک شی (Object) است که از روی کلاس اتومبیل ساخته شده است و دارای ویژگی هایی است. نمونه پورشه یک آبجکت از کلاس اتومبیل است که دارای ویژگی هایی است ( برخی از ویژگی ها:‌ یک گونه اتومبیل اسپورت است، گرانبها است و ...) همچنین ولوو و اسکانیا هم آبجکت هایی از کلاس اتومبیل هستند که دارای ویژگی های دیگری هستند (نمونه وار گونه ماشین باری است). بنابراین آبجکت یا شی (Object) در واقع یک موجودیت است که از روی کلاس (که یک الگوی برگمارده است) ساخته می شود.

نمونه (instance) چیست؟

نمونه یا instance از جمله واژه هایی است که رون(باعث) سردرگمی مخاطبینی می شود که تازه به وادی برنامه نویسی شی گرا (OOP) پیوسته اند. هر شی (Object) از روی یک کلاس ساخته می شود و در واقع نمایانگر یک کلاس است و به زبان دیگر یک نمونه (instance) از یک کلاس است. در واقع شما هنگامی که یک آبجکت را از روی یک کلاس می سازید ، در واقع یک نمونه از کلاس را به وجود آورده اید (ایجاد کرده اید).

ویژگی (attribute) چیست؟

یک انسان می تواند دارای ویژگی های واگردانی باشد. مانند رنگ پوست، رنگ مو، بلندا ، رنگ چشم، مدل مو ، ریخت ظاهری و ...در جهان برنامه نویسی شی گرا (Object Oriented Programming) نیز همین زمینه هستی دارد و هر کلاس دارای یک سری ویژگی (attribute) است که شی های آن نیز دارای آن ویژگی با با یک سری مقادیر است. در کلاس اتومبیل ها هم می توانید دو شی با ویژگی های واگردان داشت. نمونه وار اتومبیل شماره یک که یک بنز است (یک ویژگی) رنگ آن مشکی است (یک ویژگی) و ... و اتومبیل شماره دو نمونه وار یک بی ام و است (یک ویژگی) به رنگ سیمین (ویژگی دیگر) و ...

متد (Method) چیست؟

اگر با مفهوم تابع آشنایی دارید، در واقع میتوان گفت که متد در یک کلاس مانند یک تابع عمل می کند. تابع را بصورت نا دقیق می توان اینگونه برگماشت که تکه کدی است که یک کار ویژه را انجام می دهد (و یا یک نتیجه را بر می گرداند). تابع هم می تواند مقدار ورودی داشته باشد و هم می تواند نداشته باشد. نمونه وار تابعی که مساحت یک مستطیل را حساب می کند، دو عدد درازا و پهنا را بعنوان ورودی گرفته و نتیجه را (که حاصل ضرب آن دو عدد است) بعنوان خروجی بر می گرداند. متد ها هم دقیقا تکه کدی هستند که در درون یک کلاس یک کار بخصوص را انجام می دهند. نمونه وار در یک کلاس که برای کار با پایگاه داده (Database) ساخته شده است، می توان یک متد (Method) برای برقراری ارتباط با دیتابیس برگماشت و متد یاد شده را در هنگامهای بایا برای اتصال به دیتابیس فراخوانی کرد.

کپسوله سازی (Encapsulation) یعنی چه؟

کپسوله سازی از این مفهوم می آید که "نتیجه مهم است". به گزاره دیگر هر بخش یا هر کاربر باید بتواند با سیستم کار کند و نتیجه بگیرد، بدون آنکه درگیر پیچیدگی های درون سیستم شود. در نمونه بالا که درباره متدی برای محاسبه مساحت یک مستطیل بود، ما کاری نداریم که در درون متد محاسبه را چگونه انجام داده اند ، مهم این است که ما دو عدد را به متد بدهیم و نتیجه را درست به ما بدهد. یا در نمونه مربوط به ماشین ها شما بایا نیست درگیر جزئیات استارت زدن ماشین (مانند سیستم برق رسانی، سیستم سوخت رسانی و ...) شوید. تنها بسنده است دکمه استارت را بزنید! این روش چند خوبی دارد.

نخست اینکه برنامه نویس به آسانی می تواند روش برنامه نویسی را در متد خود دگر کند ، بدون اینکه نگران ایجاد اختلال در کار دیگر بخش های برنامه و یا دیگر کاربران باشد.

دوم اینکه دسترسی ها به کدهای برنامه را آزگارا می توان کنترل کرد و کابران تنها از راه رابطهای برگماسته به برنامه دسترسی دارند.

وراثت (Inheritance) یعنی چه؟

از روی هر کلاس (Class) می توان کلاس های دیگری ساخت که تمام ویژگی ها را از کلاس پدر (Parent) به ارث ببرد که به کلاس نوین ، کلاس فرزند (Child Class) می گوییم. روشن است که در کلاس فرزند ، می توان ویژگی هایی تعریف کرد که مختص به خود باشد، اما در کل کلاس فرزند (Child)، گونه ای از کلاس پدر (Parent) است. نمونه وار در کلاس اتومبیل، می توانیم کلاس های فرزندی به زند زیر برگماریم :

• کلاس اتومبیل های مسابقه ای:‌ اتومبیل هایی که دارای چهار چرخ، شتاب و چابکی بسیار بالا ، آیروداینامیک و ... است.
• کلاس اتومبیل های باری: اتومبیل هایی که دارای نیروی بالا، فضا برای حمل بار، نمونه وار ۸ چرخ و ... است.
• کلاس اتومبیل های همگانی: اتومبیل هایی که دارای فضای بیشتر برای ترابر مسافر است، کشیده است، دو در برای ورود و خروج دارد و ...

در روابط انسانی هم می توان کلاس انسان را به دو کلاس فرزند به زند زیر بخش کرد :

• کلاس مرد ها : آقایان در این دسته جای می گیرند که دارای فیزیولوژیک (نمونه وار نیرومندتر) و دیگر ویژگی های بخصوص هستند.
• کلاس زن ها : بانوان هم که دارای ویژگی های بخصوص زنانگی و فیزیولوژیک و اخلاقی (نمونه وار مهربانی) هستند در این کلاس جای می گیرند.

همه کلاس های فرزند (Child)، گونه ای از کلاس پدر (Parent) هستند (بانوان و آقایان ، انسان هستند و نیز اتومبیلهای مسابقه ای، باری و همگانی نیز گونه ای اتومبیل هستند) با ویژگی های خاص.