آرمان جاویدان

رمزگشایی از سمیره سطریِ نیاکان ایلامی ما

علیرضا مناف زاده

ایلامی‌ها مردمانی بودند که پیش از آمدن پارس‌ها به پشته ایران در نیمروز باختری آن می‌زیستند . باستان‌شناسان کرانه و مرز سرزمین آنان را استان‌های کنونیِ خوزستان و فارس می‌دانند . پایتخت آنان شهر شوش بوده است . زبان ایلامی واروی زبان‌های ایرانی که زبان‌های ترکیبی‌اند یا زبان‌های سامی که زبان‌های اشتقاقی‌اند ، زبانی پیوندی یا چسبانشی بوده است . گویا تا زمان اسکندر گجستک و برافتادن هخامنشیان در سده چهارم پیش از زایش مردمانی در نیمروز باختری پشته ایران هنوز به این زبان سخن می‌گفتند . خبر رازگشایی از یک نپشته خطیِ ایلامی بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های ایرانی و فرانسوی داشت . باستان‌شناس ۳۸ سالۀ فرانسوی که توانسته است از آن نپشته رازگشایی کند ، «فرانسوا دوُسه» نام دارد . کامناکام گزارشِ آزگار کار پژوهشیِ او را نخست باید همکارانش بخوانند و با سنجه های دانشی و ویژه کارانه رشتۀ باستانشناسی بسنجند تا پس از نیروداد آنان در فرازنامه ای آکادمیک چاپ شود . گفته می‌شود هوده کار او در ژانویۀ ۲۰۲۱ در فرازنامه «آشورشناسی» آلمانی چاپ خواهد شد . با خواندنِ اسنادی که به خط سطریِ ایلامی نوشته شده‌اند شاید بتوان آخشیج های فرهنگیِ ایلامیان را که به فرهنگ‌های پسین ترابر شدند بهتر و باریک‌تر ردیابی کرد.

روز دوشنبه ۷ دسامبر ۲۰۲۰ فرازنامه فرانسویِ «دانش ها و آینده» از رازگشاییِ یک نپشته خطیِ یلامی با دیرینگی ۴۴۰۰ سال خبر داد . این نپشته به سمیره ایلامیِ باستان نوشته شده که در «گویشِ حرفه‌ای» باستان‌شناسان آن را «ایلامی خطی»، «خط سطریِ ایلامی» یا «خطِ مُخطّط ایلامی» می‌نامند. «خط سطری» یا «خط مُخطّط» خط یا دبیره‌ای هجایی است که سطر به سطر نوشته می‌شود . این دبیره از نگاره ‌نویسی یا هیروگلیف پیشرفته‌تر است و نشانه‌های خطی آن ، راستی را ، جایگزینِ نشانه‌های تصویریِ هیروگلیف شده است . «ایلامیِ خطی» در ستون‌هایی از بالا به پایین نوشته می‌شد و به گفتۀ باستان‌شناسی که کلید راز آن را یافته است ، از راست به چپ می جنبید . کامناکام پژوهشگرانی گفته اند از چپ به راست می جنبید . نیکانان ایرانیان امروز ایلامی‌ها ، سرزمین خود را «هتَمْتی» می‌نامیدند . ایلام نامی است که همسایگان هتَمْتی‌ها به آن سرزمین داده بودند.

زبان ایلامی مانند زبان باسْک و زبان کره‌ای زبانی تک‌افتاده است . بدین مانک وابسته به هیچ‌یک از خانواده‌های شناخته شدۀ زبانی همچون زبان‌های سامی ، هند و اروپایی و قفقازی نیست . کامناکام به گمان برخی از زبان‌شناسان شاید این زبان خویشی با زبان‌های دراویدی مانند تامیلی و تِلوگو داشته باشد . زبان ایلامی واروی زبان‌های ایرانی که زبان‌های ترکیبی‌اند یا زبان‌های سامی که زبان‌های اشتقاقی‌اند ، زبانی پیوندی یا چسبانشی بوده است . گویا تا زمان اسکندر گجستک و برافتادن هخامنشیان در سده چهارم پیش از زایش مردمانی در نیمروز باختری پشته ایران هنوز به این زبان سخن می‌گفتند . کامناکام گمان می برند این زبان دیسه کهن‌تری نیز داشته است که باستان‌شناسان به آن «نیاایلامی» یا «آغازایلامی» می‌گویند . نیاایلامی زبان بومیِ شهریگری در نیمروز باختری پشته ایران بوده که باستان‌شناسان از آن نیز با نام شهریگری نیاایلامی یا آغازایلامی یاد می‌کنند.

سیستم نوشتاریِ تمدنِ نیاایلامی تصویرنگاری یا «پیکتوگرام» بوده است . این سمیره در کرانه ۱۰۰۰ نشانه داشت که هم واژه- نماد بودند و هم شُمار- نماد و ایلامیان آن را برای یادنوشت کارهای اداری ، کارهای بازرگانی و شمارش چیزها ، جانوران و آدمیان به کار می‌بردند . آثاری از این سمیره را که بربسته به ۲۹۰۰ پیش از زایش است در شوش ، پایتخت ایلامیان، یافته‌اند . این سمیره از ۳۳۰۰ تا ۲۹۰۰ پیش از زایش رایج بوده است . باستان‌شناسان هنوز نتوانسته‌اند از این سمیره رازگشایی کنند.

به گمان برهی از باستان‌شناسان «ایلامیِ خطی» شاید از «خط نیاایلامی» گرفته شده است . زیرا خویشاوندی‌هایی میان برخی از نشانه‌های آن و نشانه‌های «خط نیاایلامی» دیده می‌شود . شُمار نشانه‌های این سمیره را از ۸۰ تا ۱۰۰ برآورد می کنند . باستان‌شناسان از روی آثار به دست آمده از شوش به این هوده رسیده‌اند که ایلامی‌ها از پایان سده سوم پیش از زایش ایلامی خطی را به کار می بردند . از زمان یافت این خطِ سطریِ ایلامی در ۱۹۰۱ چندین باستان‌شناسِ باختری همچون کارل فرانک در ۱۹۱۲، فردیناند بوُرک در ۱۹۲۴ و والتر هینتس در ۱۹۶۹ کوشش‌هایی برای رازگشایی از آن کردند و گویا به هوده هایی نیز رسیدند ، اما نتوانستند کلید گشودنِ راز آن را پیدا کنند . به گفتۀ فرانسوا دوُسه از ۲۳۰۰ تا ۱۹۰۰ پیش از زایش چندین خاندان شاهی این سمیره را به کار می بردند.

کامناکام از کرانه ۲۵۰۰ پیش از زایش سمیره میخیِ یلامی نیز در یلام فراگیر شد . این سمیره تا ۳۳۰ پیش از زایش بِکار(معمول) بود . سمیره میخیِ ایلامی ۱۳۰ نشانه داشت که به شُمار نشانه‌های دبیره‌های میخی دیگر بسیار اندک است . این سمیره را باستان‌شناسان چندی پیش توانسته‌اند بخوانند.

خبر رازگشایی از نپشته خطیِ ایلامی بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های ایرانی و فرانسوی داشت . باستان‌شناس ۳۸ سالۀ فرانسوی که توانسته است از آن نپشته رازگشایی کند ، «فرانسوا دوُسه» نام دارد . او وابسته به «مرکز ملی پژوهش‌های دانشی» فرانسه و «لابراتوار خاور باستانِ» لیون است . به نوشتۀ برخی از سرچشمه های فارسی و فرانسوی فرانسوا دوُسه از سال ۲۰۱۴ در تهران زیسته است و افزون بر آموزاندن در دانشگاه تهران برای یک آژانس گردشگری نیز کار می‌کند . در گفتار فرازنامه «دانش ها و آینده» آمده است که این باستان‌شناس خبر رازگشایی از «خطِ مُخطّط ایلامی» را در ۲۷ نوامبر اعلام کرده است . فرانسوا دوُسه ویژه کار روزگار مَفرغ و روزگار نوسنگیِ ایران است . کامناکام گزارشِ آزگار کار پژوهشیِ او را نخست باید همکارانش بخوانند و با سنجه های دانشی و ویژه کاری رشتۀ باستان‌شناسی بسنجند تا پس از نیروداد آنان گزارش در فرازنامه آکادمیک چاپ شود . گفته می‌شود گزارشِ کار او در ژانویۀ ۲۰۲۱ در فرازنامه «آشورشناسی» آلمانی چاپ خواهد شد.

گمان می برند با خواندن نپشته‌های به جا مانده از زبان ایلامی و به خطِ مُخطّط آن که شمارشان اکنون به ۴۰ می رسد و از کاوِشگاه‌های شوش، کامفیروز ، مرودشت ، شهداد ، کُنارصندل و جیرفت به دست آمده‌اند، بسیاری از ناروشنی‌های سالمَهی روشن خواهد شد . به گفتۀ فرانسوا دوُسه تاکنون آگاهی‌هایی را که از ایلام داشتیم از اسنادی با سمیره‌های جز ایلامی می‌گرفتیم . اکنون با رازگشایی از «سمیره سطریِ ایلامی» به اسنادی دسترسی داریم که به سمیره خود ایلامی‌ها نوشته شده‌اند . این سمیره را ایلامی‌ها کم و بیش همزمان با اختراعِ سمیره‌های میانرودان پدید آوردند .