همه این کنشگرها _ جایگاه جغرافیایی ، جنگ های ایران و روسیه و جای گرفتن داراسلطنه در تبریز _ سهم بسزایی در افزایش آگاهی میهنی در میان اهالی تبریز داشت.
به گفته فریدون آدمیت:«پیشروان ویچرت(اصلی) اندیشه ناسیونالیسم که آثارشان بدست ما رسیده است، میرزا فتحعلی آخوندزاده و جلال الدین میرازی قاجارند. به دنبال آنان میرزا آقاخان کرمانی ، میرزا یوسف خان مستشارالدوله و میرزا عبدالرحیم طالبوف تبریزی و دیگران آمدند».1
از میان تَکان نام برده ، مستشارالدوله و میرزا عبدالرحیم هر دو از اندیشمندان تبریزی بودند و از پیشگامان ناسیونالیسم در ایران به شمار می روند.
مستشارالدوله با نوشتن نسک(کتاب) «یک کلمه» مواد اعلامیه حقوق بشر را که در پیشگفتار قانون اساسی فرانسه آمده بود ، نخستین بار به فارسی ترجمه کرد. به باور فریدون آدمیت وی در ایران نخستین کسی است که گفت: «منشاء و نیروی دولت ، اراده ملت است».2
به دیگر سخن ، مستشارالدوله ی تبریزی نخستین کسی است که درباره حاکمیت میهنی در ایران سخن گفته است.
میرزا عبدالرحیم طالبوف نیز از نسل نخست ناسیونالیست های ایرانی بود. وی درباره فرایافت نوین میهن چنین نوشته است:
« وقت فلسفه قدیم گذشت که می گفتند:
این وطن مصر و عراق و شام نیست.......................این وطن جایی است کو را نام نیست
باید بفهمیم این وطن که وظیفه ما در حفظ و ترقی او هر نوع فداکاری و جان سپاری است ، ایران است»3.
در این میان نبایست زین العابدین مراغه ای ، میرزا علی آقا تبریزی ، حاج اسدالله ممقانی و ده ها اندیشمند دیگر که به گونه ای کوشنده و به تناسب دوران نوین ، دشواری ها و پرسمان ایران را آبشخور(مورد) جُست(بحث) جای دادند ، از یاد برد.
زین العابدین مراغه ای از نخستین کسانی بود که با نوشتن نسک « سیاحت نامه ی ابراهیم بیگ» توانست طرحی ساده از اندیشه نوگرایی و آزادی خواهی را در اختیار خوانندگان ایرانی جای دهد. وی با پشت کردن به سنت نثرنویسی کهن به تجربه ای نوآیین روی آورد و به زبان فارسی ساده و نویی دست یازید که تا آن دوران کمتر کسی یارای چنین کاری را داشت.
همه این گواه ها تاریخی نشان می دهد که باید تبریز را خاستگاه ناسیونالیسم ایرانی دانست. بی گمان با همین پشتوانه تاریخی و اندیشه ای بود که سپس ها تبریز به کانون مشروطه خواهی ایرانیان دگردیس شد.
سرچشمه ها :
1- فریدون آدمیت ، اندیشه های میرزا آقاخان کرمانی ، انتشارات پیام ،1357 ، ص269
2- فریدون آدمیت،فکر آزادی و مقدمه نهضت مشروطیت ایران، انتشارات سخن، 1340،ص186
3- طالبوف تبریز ، کتاب احمد ،ج2 ، ص93 به نقل از سیدجواد طباطبایی در کتاب نظریه حکومت قانون در ایران ، انتشارات ستوده ، ص89
این وبگاه با پرهیز از هرگونه پرسمان های سیاسی ، تنها به پرسمان های تاریخی ، فراهمادی و فرهنگی می پردازد و نه به پرسمان های سیاسی اندر می شود و نه دلبستگی ای به اندر شدن به آن دارد. سیاست و کارهای سیاسی کار ما نیست.